بايد گفت ، هرگاه آدمي كمالات و حسن خويش را آشكار كرد و نشان داد كه ديگران بهره‌اي از آن ندارند، آن كمال وزر و وبال او خواهد شد و به جاي نردبان رشد و تكامل و آرامش، سبب گرفتاري و سختي خواهد بود و اگر سبب بلا نشود، از دست خواهد رفت . بنابر اقتضاي عقل، نبايد حسن و كمال به گونه‌اي در معرض ديد ديگران قرار گيرد كه باعث حسادت يا رقابت آنان شود . زيرا رقيب اگر نتواند ستقت بگيرد، سعي مي‌كند رقيب را ناعادلانه از دور خارج سازد. البته حسن هايي وجود دارد، كه قابل پوشناندن نيست و همان سبب حسادت خلق خدا خواهد شد . در روايتي در مورد خاندان پيامبر – صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين -   آمده است كه يكي از علل ايجاد آزار و اذيت توسط خلق خدا، براي آن بزرگواران، اين است كه ميل به رقابت در وجودشان وجود دارد . هرگاه آدميان نتوانند رقابت كنند، يعني رقابت را از حد و توان خويش برون ببينند، كينه به دل مي‌گيردند (البته قليلي از انسانها اين گونه نيستند.) استعداد و كمال هر انساني، لطفي از الطالف الهي است و براي رنجاندن ساير بندگان خدا به او عطا نشده است. بلكه ابتلا و احتمال است.

در مطالعه احاديث و كلمات معصومين – عليهم السلام – بايد به دو نكته توجه داشت:
1- تك تك سخنان و كلمات اولياء خدا، كلمات كليدي است كه از اظهار و بيان آن مقصد ويژه اي دارند و نمي توان سخنان اولياء خدا، به خصوص خاتم اولياء حضرت اميرمومنان – صلوات الله و سلامه عليه- را با سخنان افراد معمولي مقايسه كرد.
همچنان كه در كلمات قرآن و احاديث قدسي، هيچ گزاره‌اي قابل حذف و جايگزين كردن نيست، سخنان اولياء خدا نيز چنين است. مگر در مواردي كه مخاطب اين سخنان عامه خلق اند. يعني افرادي كه در معارف الهي متبحر و عميق نيستند. صد البته كه اين سخنان براي ايشان بسيار مفيد و راه گشا است، اما امكان تبديل به احسن وجود دارد.

شناخت مخاطب كلام اولياء خدا مهم است
2 - توجه به راوي حديث و مخاطب كلام اولياء خدا، در فهم معارف دين بسيار مهم و خطير است. زيرا آنان همه چيز را براي همه كس نمي‌گويند. و براي هر فرد متناسب با حال و مقام فرد سخن مي‌گويند. مخاطب ويژه‌ و استثنايي، مخاطبي است كه مانند همام (مخاطب امام عليه السلام در خطبه متقين) ، آن‌گاه كه حق را مي‌شنود، دچار عشوه و صعقه و مرگ مي‌شود. زير آنچه را كه امير مؤمنان به زبان مي‌آورد،  گویی او با چشم مشاهده مي‌كند و معنا و محتواي سخن را در مي‌يابد.

انسان در ترتیب عالم هستی، در مرتبه نخست قرار دارد. انسان در عین حال که اولین تعین هستی است، خود دارای مراتب متعددی است که در هر مرتبه، به گونه ای سایر مراتب هستی را دارد. به عنوان مثال انسان در مرتبه «روح» خود، جامع همه مراتب هستی به صورت اجمالی است و در مرتبه قلب خود، همان مراتب را به طور تفصیلی داراست و به همین خاطر او مظهر اسمی است که جامع همه اسماء است و از این طریق مظهر همه اسماء است.
عارف واصل، سید حیدر آملی ، چنین نتیجه می گیرد که از آن جا که انسان مظهر اسم جامع است و اسم جامع محیط بر تمامی اسماء است، مظهر آن نیز بر همه اسماء فروتر از اسم جامع، احاطه دارد؛ از این رو  نه تنها نیاز به تعلیم کتبی و شفاهی ندارد بلکه چنین چیزی امکان پذیر نیست.

ائمه معصومین (صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین)، آن گاه که در رأس حکومت بودند و مسئولیت اداره جامعه را برعهده داشتند، به گونه ای زندگی می کردند و آن گاه که چنین مسئولیتی نداشتند، به گونه ای دیگر. با این که در هر دو وضعیت، الگو و اسوه خلق بودند.
ایشان موظف بودند که در حالت خلافت نشان دهند که با خلقی که در مضیقه اقتصادی و اجتماعی و رفاهی به سر می برند، همدرد هستند و در غیر آن باید نشان دهند که زندگی مطلوب انسان متعارف در جامعه چگونه است. بنابراین حضرت امیر مؤمنان (صلوات الله و سلامه علیه) همانند فقیرترین انسان جامعه غذا می خورد تا انسانهای فقیر و ناتوان در دورترین نقاط مملکت پهناور اسلامی، دلخوش باشند که پیشوایشان همچون ایشان زندگی می کند. اما امام صادق (صلوات الله و سلامه علیه)، آنچنان لباس می پوشد که مورد اعتراض صوفیان عصر خویش قرار می گیرد، تا آنجا که بر فرزند رسول خدا چنین خرده می گیرند: «یابن رسول الله، تو و چنین لباسی؟! مگر نه اینکه جد تو ارزان ترین و فروافتاده ترین لباس را می پوشید؟» و آن حضرت پاسخ فرمود: « در عصر و زمان جدم، انسانها توانایی تأمین حداقل معیشت را نداشتند، اما در این زمان، از عهده تأمین زندگی متوسط بر می آیند.»

مطالب ذیل از پایان نامه دکتری استاد با عنوان «انسان شناسی از دیدگاه سید حیدر آملی و فلوطین» اقتباس شده است:
انسان در ترتیب عالم هستی، در مرتبه نخست قرار دارد. انسان در عین حال که اولین تعین هستی است ، خود دارای مراتب متعددی است که در هر مرتبه ، به گونه ای سایر مراتب هستی را دارد. به عنوان مثال انسان در مرتبه «روح» خود، جامع همه مراتب هستی به صورت اجمالی است و در مرتبه قلب خود ، همان مراتب را به طور تفصیلی داراست و به همین خاطر او مظهر اسمی است که جامع همه اسماء است و از این طریق مظهر همه اسماء است.
عارف واصل، سید حیدر آملی ، چنین نتیجه می گیرد که از آن جا که انسان مظهر اسم جامع است و اسم جامع محیط بر تمامی اسماء است ، مظهر آن نیز بر همه اسماء فروتر از اسم جامع ، احاطه دارد؛ از این رو ، نه تنها نیاز به تعلیم کتبی و شفاهی ندارد ، بلکه چنین چیزی امکان پذیر نیست.

صبر بالله، مقام خاندان پيامبر - صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين-
يكي از اقسام صبر، صبر« بالله» است. اين صبر ، مختص به وجود مبارك حضرت ختمي مرتبت – صلوات الله و سلامه عليه – مي باشد.این مقام صبر، فوق تمامی صبرهاست. امام صادق – علیه السلام – می فرمایند : « خداوند پیامبرانش را سفارش به صبر نمود و عالی ترین مقام صبر را به پیامبر اسلام – صلوات الله و سلامه علیه- عنایت فرمود.» چنانچه در قرآن می فرماید: « واصبر و ما صبرک الا بالله»(نحل/127) یعنی (تو نیستی که صبر می کنی، بلکه دیگری است.)در توحید افعالی، چنین است که کارها بحول الله و قوته انجام می شود.
همه اعمال به اراده و اذن الهی ، تحقق می پذیرد . اگر کسی از این مرتبه بالاتر رفته، چنان شود که بین عبد و رب هیچ گونه وساطتی، حتی در اعتبار نباشد؛ به مقام «بالله» رسیده است.
صبر بالله مخصوص کسانی است که به عالی ترین درجه فنا دست پیدا کرده اند. آنهم به طور مستقل ؛ نه بالتبع . کسانی که به واسطه حب خاندان پیامبر و پیروی از آنان به کمالات و مراتب خاندان پیامبر – صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین- می رسند، (مانند سلمان و فضه)نیز به این صبر دست نمی یابد؛ چون این درجه از صبر ویژگی ذاتی و نتیجه شایستگی ذاتی حبیب خدا و خاندان پاک اوست.

پذيرفتن ولايت ولي الهي به چه معناست؟
ذكر اين نكته مهم است كه ولايت الهي را قبول داشتن، بدين معنا نيست كه بداند، خليفه اول كيست، دوم كيست، هشتم و نهم كيست و نيز نه اينكه بداند، هر كدام از خاندان پاك پيامبر، در چه روزي متولد شده و در چه روزي از دنيا رفته‌اند. اينها بد نيست اما سبب نمي‌شود كه ماهيت يك شيء را تغيير بدهد، حقيقت شيء را چنان منقلب سازد كه اگر ديگري كه فاقد آن است، آن عمل را انجام دهد، بي‌خاصيت و فاقد نتيجه لازم باشد. اما اگر كس ديگري كه داراي آن فهم و بينش است، همان عمل را انجام دهد، بلكه بسيار كمتر از آنرا، چنان حظ و بهره‌اي داشته باشد كه اگر به همه عالم تقسيم كنند، همگان به آرامش و آسودگي و اطمينان نفس دست پيدا مي‌كنند. حضرت امام خميني –رضوان الله تعالي عليه- در كتاب آداب الصلوة روايتي را از حضرت ختمي مرتبت –صلوات الله عليه- نقل مي‌كند كه مي‌فرمايند:«جمعي در قيامت به شكل احمق‌ترين حيوان، محشور مي‌شوند، سر ايشان مشابه آن حيوان و اندامشان سالم است. اندام سالم، حكايت از سلامت در عمل دارد عمل درست است اما در عين حال، مبتني بر درك و فهم نيست، برخاسته از حماقت و كودني است. اينها دو گروهند:
1-  آنان كه به هنگام نماز، رو به قبله مي‌ايستند اما رو به سوي قبله حقيقي نمي‌كنند. پرسيدند كه قبله حقيقي كدام است؟ حضرت فرمود: قبله حقيقي وجود مبارك اميرمؤمنان –صلوات الله و سلامه عليه- است.
2- كساني كه در اعمال و رفتارشان، از امام جماعت خويش جلوتر و پيش‌تر حركت مي‌كنند. اگر كسي درنماز، چند ثانيه جلوتر و سريعتر از امام حركت كند، چنين است، پس حال كسي كه در نوع رفتارها و زندگي‌اش، بسيار بيشتر از امام سبقت مي‌گيرد، چگونه خواهد بود؟ بنابراين، نشان حسن تام و تمام، توجه به ولي خداست. براي چنين كسي كه صاحب حسن و جمال و كمال است، از خوشي‌ها و آسودگي‌ها چه بهره‌اي حاصل مي‌شود؟هيچ بلكه «اشتد بلائه» بلا و رنج و مصيبت وي شدت مي‌گيرد و غم و اندوهش فزوني مي‌يابد، چنانكه بايد غم و غصه‌اش را شبانه و در تنهايي خويش با خداي خود شكوه كند.

ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوست           عاشقي شيوه رندان بلاكش باشد
انبيا و اولياي الهي، كه به مقام «قرب او ادني» رسيده‌اند، داراي رنجها و ناملايماتي در طول زندگي خويشند كه نه تنها بيشتر و عميق تر از رنج‌ها و سختي‌هاي عامه مردم است، بلكه قابل مقايسه با رنج‌ها و سختي‌هاي ايشان نيست. بدين خاطر كه سختي‌هاي عامه خلق خدا، متوجه خود يا خانواده و يا فرزندانشان است. غم و اندوهشان، نداشتن، نخوردن، بيماري و جنگ و نزاع است. اينها اگر چه سخت است اما قابل تحمل و در حد طاقت انسان است. اما آن دسته از بلايا و مصايب كه انبيا و اولياي الهي بيشتر از آن رنج مي‌برند، تكاليف و وظايفي است كه مربوط به خلق است اما به واسطه رسولان الهي بايد انجام پذيرد به تعبير ديگر، آنجا كه پروردگار عالم فرمود: « به سوي من بياييد» اين آمدن و اجابت فرمان، سراسر رنج و زحمت و سختي است، اما رسولان تحمل كردند، ولي آنگاه كه فرمود: « بندگان مرا نيز با خود بياوريد.» آن بلا عظيم بود. رسول خدا – صلوات الله و سلامه عليه – مي‌فرمايد:« شيّبتني سوره هود »، سوره هود مرا پير كرد، آنجا كه ربّ الارباب مي‌فرمايد:«فاستقم كما امرت و الذين تاب معك…»عبارت « فاستقم كما امرت» در جاي ديگري نيز آمده است. يعني « آنگونه كه از تو مي‌خواهم، پا برجا باش» و يا « آنچنان كه به تو تكليف كرده‌ام درست عمل كن و جز رضايت من چيزي طلب نكن». تا اين قسمت از كريمه شريفه را، در خطابهاي قبلي به حبيب خود، اعلام كرده بود. اينك پيام ديگري است. حضرتش، با تحمل سختي‌ها و مرارتها، امر نخست را به نحو احسن به انجام رساند و اين سختي‌ها و رنج‌ها، براي وجود نازنينش، طاقت فرسا و سبب پيري و كهولت نبود. اما آنجا كه فرمود: « و الذّين تاب معك»، نه فقط تو، بلكه آنان كه صحابه تو، تربيت شده تو و پيرو تو هستند، بايد چنين باشند.

در شب معراج رسول خدا – صلوات الله و سلامه عليه – خداي متعال به حبيبش مي‌فرمايد: «يا احمد…» با تأمل در اين خطاب الهي به دنيايي از علم و معرفت مي‌توان رسيد. در زبان عرفي مردم، وقتي يكديگر را با نام صدا مي‌زنند، منظور و مقصود مسما است، نه اسم. يعني به عنوان مثال مي‌گويند: «يا جواد». منظور صدا زدن فردي به اسم جواد است. اما زماني كه كلمه «جواد» بر زبان جاري مي‌شود، در انديشه معناي جواد، يعني «اي بخشنده و اي بزرگوار» نيستند، بلكه به خود فرد مي‌انديشند. منظور از اسم الفاظي است كه دلالت بر شخصي مي‌كند، بنابراين گاهي هم آن را تغيير مي‌دهند. مثلاً مي‌گويند: «فلاني». اما در مورد ذات اقدس الهي چنين نيست. زيرا اولاً، نام بردن و صدا زدن خداوند مانند تسميه و نام بردن بندگان نيست. مردم يكديگر را صدا مي‌زنند تا توجه‌ مخاطبي را به كلام خود جلب كنند، يا او را مورد دستور و فرمايشي قرار دهند. اما در مورد خداوند و حبيبش، چنين گماني نمي‌رود. اينگونه نيست كه ذات پاك و پالوده از غير پيامبر- صلوات الله و سلامه عليه- متوجه امري غير خدا باشد و خداي متعال با خطاب خود، توجه او را برگرداند و بفرمايد: «يا احمد…» بلكه آن وجود نازنين، چنان فاني و ذوب در اسماء و صفات الهي است كه جدايي غيريت براي ايشان قابل تصور نيست. دويي وجود ندارد تا يكي از ديگري پرسشي كند و ديگري جواب گويد. بنابراين، اين صدا زدن، ناميدن عرفي و معمول نيست.