الاشراق الحادی عشر: فی طاعة الملائکة لربٌ العالمین
اشراق دوازدهم در حد یک نکته تمثیلی ( نه برهانی ) درباره اطاعت ملائکه از خدای متعال است.
ملائکه الهی در اطاعت از خدای متعال چون و چرا ندارند، بلکه تصمیم گیری و انتخاب هم ندارند. صدور امر از طرف خدا با اطاعت ملائکه و انجام این امر یکی است. به گونه ای که بین امر و اتیانِ مأمور به، هیچ فاصله زمانی بلکه فاصله غیر زمانی نیست. به عنوان نمونه و از باب تشبیه امر معقول به محسوس برای تقریب به ذهن، اطاعت ملائکه از خدای متعال همانند اطاعت حواس، مخصوصاً حواس باطنی از نفس است. همانگونه که در اطاعت حواس از نفس احتیاج به امر، (چه امر لفظی و چه غیر لفظی نیست) همچنان نیازی به نهی لفظی و غیر لفظی نیز نیست، همین طور اطاعت حواس از نفس متوقف بر فکر و تصمیم حواس نیست بلکه اراده نفس در این امر برای اطاعت حواس از نفس کافی است؛ ملائکه نیز همین گونه اند. با این توضیح که اطاعت حواس از نفس چنان تام و تمام و بدون شائبه توقف و تردید و تصمیم گیری است که حواس حتی به وجود محسوسات و ویژگی های آنها آگاهی ندارد.

الاشراق العاشر في تعدد النشئات لکل شيء .

چنانچه در مباحث: گذشته بيان شد عوالم هستي عبارت است از عالم عقول، عالم نفس، عالم طبيعت و هيولا. البته هيولا به دليل بي نشاني عالم نيست.
آنچه در اين اشراق مورد بررسي قرار مي گيرد تعدد عوالم براي هر شيء است. با اين توضيح که هر موجودي تمام مراتب و عوالم هستي را دارد. موجودي که در عالم طبيعت زندگي مي کند وجود نفساني دارد به اين معنا که همين موجود در عالم نفس هم هست و همين وجود، وجودي در عالم عقل نيز دارد. به عبارت ديگر هر جسمي که در عالم طبيعت است، نفسي در عالم مثال دارد و وجود عقلاني اي در عالم مفارقات.

الاشراق التاسع: فی لمٌیٌة دخول الشر فی قضاء الالهی .

آنچه در مراتب مختلف عالم هستی رخ می دهد، خواه خیر باشد و خواه به ظاهر خیر نباشد، نخست در قضای الهی وجود و تحقق می یابد. آنگاه از مقام قضاء به مقام قدر و همین گونه یکی پس از دیگری مراتب عالم هستی را طی می کند تا به عالم طبیعت که انتهای مراتب هستی در سیر نزول است، می رسد. از این رو اگر کسی بخواهد علت پیدایش شر در عالم طبیعت را جستجو کند باید نخست علت دخول و ورود شر در قضای الهی و علم خداوند را بررسی کند. اگر معلوم شود چرا در قضای الهی شرور پیدا می شوند خود به خود و به طور بدیهی و روشن معلوم خواهد شد که در مراتب پایین تر چرا چنین شده است.

الاشراق السابع

نکته‌ای که در اشراق هفتم مطرح می‌شود درباره محبت خدا به همه هستی است. خداوند به همه موجودات هستی محبت می‌ورزد بلکه عشق می‌ورزد، آنها را می‌خواهد و به همین خاطر است که عنایت ازلی و ابدی‌اش شامل حال آنها می‌شود. اگر یک لحظه عنایت الهی نباشد هیچ موجودی بقاء نخواهد داشت و هیچ و نابود خواهد شد. ضعیف و کمرنگ نمی‌شود، بلکه هیچ می‌شود. عنایت ازلی و ابدی خداوند به موجودات را می‌توان در مقام تشبیه و تمثیل به صورت‌های ذهنی نسبت به ذهن در نظر گرفت. هم‌چنان که اگر ما به صورت  ذهنی‌مان توجه کنیم آن صورت وجود دارد و هست و اگر لحظه‌ای به آن توجه نکنیم نیست و از آنجایی که موجودات هستند یعنی عنایت خدا همیشه از ازل تا ابد هست. به تعبیر دقیقتر این توجه، توجه سرمدی است و نشان محبت ازلی و ابدی و سرمدی خداست. حتی مواردی که در ظاهر و به سبب مخالفت با ظاهر شرع به نظر می‌رسد که با محبت خدا سازگاری ندارد، نيز همین‌گونه است. به عبارت ديگر، همان اندازه بهشت مورد توجه خداست که جهنم مورد توجه خداست که هر دو اینها ظهورات صفات اوهستند. همان اندازه که جمال الهی زیباست جلال او زیباست، هرچند که آنان که در پرده جمال باشند خوش خواهند بود و آنان که در پرده جلالند ناخوش، اما برای خدا تفاوتی ندارد. یعنی او به هر دو دائما توجه و عنایت دارد و اینگونه نیست که به خاطر لحظه‌ای بي‌توجهي خدا به دوزخ، آتش آن خاموش شود. بلکه همان گونه که در بهشت به خاطر توجه دم به دم و لحظه به لحظه خدا نعمت‌های بهشت پیوسته و رنگارنگ  است و نو مي‌گردد در جهنم نیز به خاطر عنایت ازلی و ابدی خدا به بندگانش نقمت‌های آن متلون و متفاوت خواهد بود و لحظه به لحظه نو مي‌شود. بالاخره اینکه هر دو بر سر سفره الهی هستند یکی از نعماتش می‌خورد و یکی از نقماتش  و البته برای خدا تفاوتی ندارد که بندگان  از کدام سفره بخورند، زيرا هر دو سفره از آنِ اوست.

همه موجودات به سوی او در حرکتند.
حکمة مشرقیه

گفته شد که دو نوع نظر نادرست درباره واجب تعالی وجود دارد که مؤلف از آن به جاهلیت اولی و ثانی تعبیر نمود. در همین راستا آیاتی از قرآن کریم به عنوان شاهد دال بر اینکه آنان که ایمان آورده‌اند ایمانشان با نوعی شرک در آمیخته است، آورده شد.
در مقابل نکته فوق بحثی وجود دارد که همه موجودات خواه طبیعی و خواه ماوراء طبیعی دارای میل و کشش فطری و ذاتی به سوی خدای متعال هستند. به همین خاطر است که همه موجودات در حال طاعت و عبادت هستند. خواه اختیاری و خواه بدون اختیار، خواه آگاهانه یا بدون آگاهی. از این رو همه تسلیم محض هستند و هیچ‌گونه عصیانی از آنها ممکن نیست. برخی تعابیر قرآنی به این میل و کشش و گرایش فطری دلالت دارد مانند آیات «الیه یرجع الامر کله»، «الیه المنتهی»، «الیه المصیر»، «الیه راجعون».
به تعبیردیگر، موجودات خواه انسان خواه دیگر موجودات همه به سو ی او برمی‌گردند و همه میل و گرایش به او دارند. این نکته که در ظواهر قرآن و سنت آمده است به وسیله ذوق سلیم و دل پاک یافته می‌شود و از این رو مؤلف از آن به عنوان حکمت مشرقی و حکمت ذوقی تعبیر نموده است. یعنی حکمتی که به نحوی با مشاهدات و معاینات و مکاشفات همراه است.

الاشراق السادس

اشراق ششم نفی اوهام از واجب تعالی است. توهماتي که خلق چه عوام و چه خواص درباره واجب تعالی رواداشته‌اند بردو دسته است که مؤلف دسته اول را جاهلیت اولی و دسته دوم را جاهلیت ثانیه نامیده است.
منظور از جاهلیت اولی نظریات و توهمات نادرست درباره خدا پیش از اسلام و سده‌هاي نخست دوره اسلامي و باقيمانده‌هاي آنان در دوره‌هاي بعد است و مقصود از جاهلیت ثانیه مجموعه اوهام و تخیلات درباره واجب تعالی است که به‌طور خاص مربوط به مسلمانان و سده‌هاي مياني اسلام و بعد از آن است و البته ديگران از اوهام دسته نخست رها نشده‌اند تا به اوهام دسته دوم برسند.

الاشراق الثالث : فی انٌ اول فیضه تعالی امر وحدانی ....

فیض واجب تعالی امری وحدانی و یگانه است و هیچ‌گونه تعددی نمی‌پذیرد.
برای شرح این مطلب ناگزیر از توضیحی هستیم و آن این‌که از نظر فلاسفه قاعده الواحد قاعده ای محکم است اما از نظر عرفان این قاعده چندان مورد توجه نيست. گفته هر دو گروه با توجه به مبانی فکری آن‌ها درست است. مبنای فیلسوف صدور است. یعنی آن‌گاه که یک فاعل بسیط الحقیقة فعلی صادر می‌کند، طبق اصل سنخیت و شباهت علت و معلول باید بین فاعل و فعلش سنخیت باشد. ازاین‌رو، چون فاعل یکی است فعل او نیز باید یکی باشد.

المشهد الثانی فی وجوده تعالی و ... .

 بحث از وجود خدا و اثبات وجود واجب تعالی در مشهد اول بیان شد .
در مشهد دوم از افعال خدا و ایجاد جهان آخرت و جهان اولی یا دنیا بحث می شود . این مشهد نیز مانند مشهد گذشته مشتمل بر شواهدی است و هر شاهدی مشتمل بر چند اشراق است .
شاهد اول به کیفیت آفرینش جهان و دو گونه آفرینش یعنی آفرینش بدون ماده یا ابداع و آفرینش از ماده یا صنع می پردازد.

الخامس: ان الصور النوعیة جواهر ... .

نکته پنجم از نکات چندگانه عرشی اشراق ششم این است که صور نوعیه مانند صورت انسان ، البته نه جنس و فصل انسان بلکه ترکیب ماده و صورت انسان یا جوهر است یا عرض یا هیچ کدام.
به تعبیر دیگر آن فعلیت ویژه ای که به خاطر آن فعلیت این نوع ، این نوع شده است یعنی صورت اخیر نوع یا جوهر است یا عرض و یا هیچ کدام.

برخی مجعول و اثر علت را « صیرورت » می دانند نه وجود و نه ماهیت. این گفته مانند ظاهر سخن مشائین است. مقصود از صیرورت اتصاف ماهیت به وجود است. این اتصال و اتصاف نه وجود است و نه ماهیت بلکه امر سومی به نام « صیرورت »است.

و الی هذه المراتب وقعت الاشارة ... .

عرفا گفته اند وجود حق یعنی وجودی که مطلق است و حتی قید اطلاق هم ندارد و به تعبیر درست تر وجودی معرٌی و برهنه و خالی از اطلاق و تقیید است ، نه اسم دارد و نه رسم و آن وجود خداست .اما وجودی که خدا ایجاد می کند و فعل بی واسطه است وجودمطلقی است که متعلق به غیر است و قید و شرطی ندارد . اما وجودهای مقید مانند بنده و شما و جهان خاکی و جهان مجرد و مانند آن « آثار » خدا نام گرفته اند . مانند کسی که در بیابان راه می رود راه رفتن  او « فعل »او و رد پای او که در اثر راه رفتن او برجای می ماند« اثر » اوست یا مانند نویسنده ای که قلم به دست می گیرد و آنرا به حرکت در می آورد ، کار و فعل نویسنده همین در دست گرفتن و به حرکت درآوردن قلم است اما آنچه از قلم تراوش می کند و مراتب متعدد و بی نهایت دارد ، اثر نویسنده است.
حاصل آنکه موجودی که خدا می آفریند و فعل خداست و به تعبیر رسمی تر موجودی که خدا جعل می کند « وجود مطلق » است نه امر دیگر.
اکنون که بحث از جعل و مجعول آورده شد این سؤال پیش می آید که « مجعول » چیست ؟ در جای دیگر مفصلا در این باره بحث شده است ، از این رو در اینجا به اجمال به دلایلی بر اینکه ماهیت مجعول نیست خواهیم پرداخت.

و قد بینا فی بعض کتبنا ان للوجود مراتب ... .

وجود و هستی  دارای مراتب مختلف و چندی است .
1- اولین مرتبه وجود عبارت است از وجودی که نه متعلق به غیر است ، نه مقید و مشروط به قید و شرطی است و نه وابسته به دیگران است و آن وجود واجب تعالی است. به تعبیر دیگر این وجود مبدء همه موجودات و مبدء همه هستی  است. باید توجه داشت که مقید نبودن نیز قیدی برای آن نیست . به تعبیر دیگر این وجود ، وجود لا به شرطی است یعنی لابه شرط مقسمی است نه تقسیمی .
2- مرتبه  دیگر وجود عبارت است از مرتبه ای که متعلق به غیر است و محدود و شخصی و جزئی است مانند عقول و نفوس اجسام و مواد. نقطه مقابل مرتبه اول که متعلق به غیر نبود ، این مرتبه متعلق به غیر است و نیز همچنانکه آن مرتبه مطلق بود این مرتبه قیود فراوان دارد. موجودات این مرتبه عبارت است از موجودات متشخص جزئی خواه مجرد باشند ، خواه مادی ، خواه تجردشان ذاتی و فعلی باشد یا فقط  تجرد ذاتی باشد ، نه فعلی.

مؤلف تعاریفی را برای علل چهارگانه بیان می کند که غالباً مبتنی بر تفکر ارسطویی است .

تعریف علت فاعلی: «ما به وجود شیء کالنجار للسریر»
این تعریف ارسطویی نیست اما مثال آن ارسطویی است و از مواردی است که گفته اند فلسفه اسلامی همان پس مانده های یونان است. بدین خاطرکه این مثال را نه تنها فلاسفه مشائی اسلامی بیان کرده اند که حکمت متعالیه هم آنرا قبول دارد و به عنوان مثال علنت فاعلی بیان می دارد . _البته باید توجه داشت که حکمت متعالیه به بحث علیت نگاه ویژه ای دارد  و آنچه اینجا بیان می دارد نظر خاص حکمت متعالیه نیست ._نظریه خاص حکمت متعالیه در بحث علیت در اسفار درصفحات پایانی بحث علیت آمده است ، منتهی اکثرا به همان صفحات آغازین بسنده می کنند و گمان می کنند که نظر او نیز مانند پیشینیان است اما اگر کسی چهل صفحه آغازش را بخواند بعد از آن به نظریه ویژه صدرا خواهد رسید .بنابراین اینکه نجار سمت فاعلی دارد و علت فاعلی برای چهارپایه و صندلی و تخت و ... است تفکر ارسطویی است و چنین فاعلی در فلسفه اسلامی سمت فاعلیت ندارد .

الاشراق الرابع فی العلة و المعلول
الوجود ینقسم الی علة و معلول ... .

در تعریف علت آورده اند:
« وجودی که از وجودش وجود موجود دیگری حاصل می شود و از عدمش ، عدم وجود دیگری لازم می آید .»
با توجه به تعریف علت در تعریف معلول آمده است : « موجودی که وجودش به خاطر وجود دیگری باشد و مستند به وجود دیگری باشد و به خاطر عدم موجود دیگر وجودش ممتنع شود »