و حادی عشرها :ان الاعتقاد فی افاعیل العباد... .

نکته یازدهم از نکات دوازده گانه مسأله افعال انسان است که مؤلف مانند بیان نکات عرشی و مشرقی گذشته به توضیح مختصری درباره آن اکتفا می کند.
گرایش رایج در بین متکلمین در مورد افعال انسان دو گرایش است یکی جبری بودن افعال انسان و دیگری تفویضی بودن افعال .با این توضیح که برخی مانند اشاعره که دربین پیروان همه ادیان وجود دارند با توجه به سه صفت خدای متعال یعنی قدرت محیط و مسلط خدا بر همه موجودات و از آن جمله بر قدرت انسان ، علم جامع و گسترده و تغییر ناپذیر خدا و بالاخره اراده خدا که ذاتی اوست ؛ برای انسان اختیار و انتخابی قائل نیستند .

و ثامنها :ان تفسیر قدرته تعالی علی معنی صحة الفعل و الترک ... .

نادره هشتم از اشراق دوازدهم به تفسیر مختصری از قدرت می پردازد. مولف در این نکته ابتدا تعریف قدرت را از نظر مشهور بیان داشته و آنگاه بدون آنکه تعریف جدیدی ارائه دهد به نقد نظریه مشهور می پردازد.
قدرت به نظر مشهور عبارت است از صحت فعل و ترک. قدرت حالتی است که با داشتن آن فاعل می تواند بیافریند و فاعل باشد و می تواند آفرینش راترک کرده و فاعل نباشد .به عبارت دیگر آفرینش برای او ممکن باشد.

سادسها: ان المشهور ان مذهب الفیلسوف الاول ... .

نکته ششم از نکات دوازده گانه ای که در اشراق دوازدهم مطرح شده است نظریه ارسطو در باب علم واجب تعالی می باشد.
در بین فلاسفه مشهور است که ارسطو علم واجب تعالی را صور مرتسمه می داند .اما به نظر مؤلف این نکته خلاف گفته های مصرح و روشن ارسطو در مسأله علم واجب تعالی است.مؤلف به عنوان نمونه قسمت هایی از اثولوجیای ارسطو در باب علم واجب تعالی را برای صدق مدعای خویش می آورد.

و رابعها: ان النفس فی اول الفطرة ... .

چهارمین نکته از نوادری که مؤلف در اشراق دوازدهم بیان می کند تبیین علم حضوری نفس به ذات خود است. او این مطلب را با قیاسی اثبات می کند.
مقدمه اول: نفس از ابتدا و آغاز آفرینش حواس را به کار می گیرد. چنانچه نوزادی که تازه به دنیا آمده است کارهایی را انجام می دهد و البته این کارها از قبل ورود او به اینجا آغاز می شود چنانچه در رحم مادر صداها را می شنود و فعالیت های دیگری نیز دارد.
مقدمه دوم: نفس کارهای خویش را می طلبد و مشتاق آنهاست و در نتیجه آنها را اراده می کند، چه درکارهایی که اراده و تصمیم آدمی به وضوح ادراک می شود و چه در کارهایی که اراده و خواست او به روشنی ادراک نشود؛ مانند تپیدن قلب یا هضم و جذب غذا.
 مقدمه سوم: هر امر ارادی مسبوق به علم است و تا علم نباشد اراده تحقق پیدا نمی کند.

ثالثها : انه اعترض بعض الفضلاء علی هذاالمذهب ... .

سومین نکته یا نادره از نوادر حکمی که مؤلف بیان می کند، اشکال و اعتراضی است که محقق خفری بر نظریه مشاء درباره علم واجب تعالی مطرح کرده است می باشد.
به نظر وی اگر علم واجب تعالی صور مرتسمه باشد یا جوهر است یا عرض و هر دو مورد مستلزم امری نادرست است.

و ثانیها :ان العلامة الطوسی اعترض علی الشیخ و غیره .... .

بنابرنظریه مشاء علم واجب ، صور مرتسمه است مانند علم حصولی انسان به اشیاء بیرون از خودش . خواجه طوسی نظریه مشاء را در شرح اشارت نقد نموده است و با اینکه پس از خواجه تقریبا تمام فلاسفه بر نادرستی نظریه مشاء اتفاق نظر دارند، اما با این حال صدرا این مباحث را به تفصیل مطرح می کند ، بدین خاطر که از نظر او نقد خواجه طوسی برنظریه ابن سینا خود دارای اشکالاتی است .مؤلف پس از بیان پنج اشکال اساسی که خواجه بر نظریه مشاء وارد ساخته است به نقد اشکالات خواجه می پردازد

الاشراق الثانی عشر :
فی نوادر حکمیةبعضها عرشیة و بعضها مشرقیة: ... .

چنانچه پیش از این اشاره شد مقصود از نکته عرشی یا نوادر عرشی یا عرشیات در گفتار مؤلف عبارت است از تحقیقاتی که مبتنی بر اصول ویژه مؤلف است. در مقابل نکات عرشی، عناوین و موضوعات و مسائل مشرقی قرار دارد که مسائل و مباحث و نکاتی که مبتنی بر اصول مورد پذیرش عموم فلاسفه است، می باشد. البته در برخی موارد که مؤلف از کلمه «عرش » استفاده می کند، مقصودش ذهن است و در برخی موارد، علم تفصیلی واجب تعالی را عرش یا عرشی می نامد.

تعبیر ویژه حکیم سبزواری درمورد انحصار وجود در واجب تعالی
بنابر نظریه حکیم سبزواری تعدد افراد یک حقیقت در صورتی ممکن است که غیر بین آن افراد متخلل واقع شده و با آنها در آمیزد .مثلا اینکه میز غیر از کتاب و قلم است بدین خاطر است که بین میز و کتاب تخلل است و تا منع و مانعی نباشد تعدد امکان پذیر نیست چنانچه چون محدودیت های یک شیء را برداریم یک حقیقت بیشتر نمی ماند مانند آنکه دو ظرف آب که هر یک ویژگی خاص خود را دارد مثلا یکی لیوان بلوراست و دیگری کوزه است در نظر گرفته شود ، اگر بلور و کوزه و محدودیت آنها برداشته شود آنچه می ماند صرفا آب است.

الاشراق الحادی عشر:
فی ان الوجود هم الواجب الواحد الحق ... .

در مباحث گذشته بیان شد که وجود معلول عین تعلق به علت است ، با توجه به این نکته معلول هویتی مباین با علت خود ندارد . با این توضیح که اگر وجود معلول عین تعلق به علت نباشد ، وجود معلول چیزی غیر از علت و مغایر با آن اما وابسته و نیازمند به او می باشد  و در این صورت بین وجود علت و وجود معلول تباین و تخالف وجود خواهد داشت .مانند ساختمانی که هویتی متفاوت و جدای از سازنده اش دارد ولی برای پیدایشش نیازمند معمار و سازنده دارد.

الاشراق العاشر:فی انه جل اسمه کل الوجود ... .
مفاد قاعده بسیطه عبارت است از اینکه واجب الوجود تبارک و تعالی کل الوجود و همه چیز و همه هستی است و به تعبیر رقیقتر هیچ موجودی در عالم نیست مگر اینکه جلوه ای و ظلی از تجلیات و اظلال الهی است و به تعبیر سوم هیچ موجودی در عالم نیست مگر اینکه فعل و عطیه و فضل و لطف و رحمت خداست.

ومنها طریق المعرفة النفس و کونها ... .

ویژگی راه نفس
ویژگی این راه این است که در این راه مسافر و طریق یکی است گرچه غایت غیر از آن است . به تعبیری در این راه واسطه ای درسلوک نیست یعنی نفس در خویش می نگرد و پیش می رود .

تبیین راه نفس
مقدمه اول :  نفس جوهری ملکوتی است که از قوه به فعل و از استعداد به سوی کمال سیر می کند .
مقدمه دوم :  موجودی که اینچنین است ، برای خروج از قوه و استعداد به فعل و کمال ، نیازمند مکمل است .
این مکمل جسم و جسمانی نیست . چون جسم و جسمانی خود نیازمند به مکمل است ؛
تفصیل آن در راه جسم بیان گردید.

کلمه «اثبات »در مورد «خدا» نه تنها مطلوب نیست بلکه ناروا و نا مطلوب است . بدین خاطر که اثبات چه در ذهن و چه در عین ، همه به واسطه وجود خداست. بدین خاطر که او چون موجد کل است ، موجب و مثبت کل نیز هست و چیزی که موجب و مثبت باشد ، مثبت و موجد نیست و چیزی که موجب و مثبت نباشد ، قابل اثبات نخواهد بود.
ذکر دوباره این نکته بی فایده نخواهد بود که واجب تعالی در ذهن نیز  قابل اثبات نیست ، بدین خاطر که آنچه در ذهن اثبات می شود به وسیله او اثبات می شود .
در این زمینه می توان از عباراتی همچون :« راه پی بردن به اصل وجود خدا »یا «وسیله ای برای راه پیمایی ذهنی به سوی خدا . » نه اثبات وجود او ، استفاده نمود.

از آنجا كه اسماء خداي متعال مشتقند مثل عالم، عليم،خيبر، حكيم، رازق، رزاق، ساتر، ستار و ...، همه مشتقند، نخست بايد مختصري درباره «مشتق» توضيح داده شود.

در باب مشتق چند نظريه رايج وجود دارد:
 

الاشراق السابع: فی نفی الحد و البرهان عنه تعالی

گفته شد واجب تعالي ماهيت ندارد و از آنجا كه معمولاً - نه هميشه - تعريف حد مركب از اجزاي ماهوي يعني جنس و فصل است، اگر شيئي جنس و فصل نداشته باشد، حد هم نمي تواند داشته باشد.
واجب تعالي برهان هم نمي پذيرد يعني نمي توان خدا را اثبات نمود و نمي توان به وجود او با دليل پي برد. البته اين سخن به معناي امكان عدم شناخت نيست. منظور از برهان در عرف فلاسفه برهان لمي  است نه اني كه آن عبارت است از آنچه كه حد وسط علاوه بر عليت براي ثبوت  اصغر براي اكبر در ذهن، در خارج نيز چنين باشد. بنابراين برهان در مورد موجوداتي قابل ارائه است كه علت داشته باشند تا از طريق علت شان وجود آنها اثبات شود اگر موجودي علت نداشته باشد،طبعاً برهان پذير هم نيست.
دليل ديگري بر عدم برهان داشتن واجب تعالي مي توان مطرح نمود و آن اينكه در منطق گفته مي شود «الحد والبرهان متشركان» يعني حد و برهان يكي است و مشترك با هم هستند منتهي با اين تفاوت كه برخي از مقدمات يا اجزاء قضايا اندكي جابجا مي شود و با توجه به اين نكته چون واجب تعالي حد ندارد برهان نيز نخواهد داشت. بايد توجه داشت كه همچنان كه وجود واجب تعالي حد و برهان ندارد حقيقت اسماء و صفات واجب تعالي حد و برهان ندارد و بدين خاطر كه صفات خدا عين ذات اوست و چون ذات او حد و برهان ندارد صفات او نيز چنين خواهد بود، و از آنجا كه اسم واجب عبارت است از ذات با توجه به يكي از صفات چون اسم بيرون از ذات و صفت نيست و ذات و صفت برهان ندارد، اسماء نيز برهان ندارد.

در باب علم واجب تعالی چندین نظریه مطرح شده است که مختصرا هر یک از این نظریات و اشکالات وارد بد آنها وحل آنها بیان می شود.