درس بیست و هفتم: کنترل زبان
همان‌گونه که در درس گذشته بیان شد، اولین ویژگی رفتاری انسان پارسا این است که زبانش در بند تعقّل و دانشش قرار دارد. سخنی که نشانی از جهل و غفلت و بیهودگی داشته باشد، از او سر نمی‌زند و به تعبیر حضرت امیرالمؤمنین (صلوات‌الله‌و‌سلامه‌علیه) منطقش صواب و مطابق با واقع است.

درس بیست وششم
معنای راستگویی در جمله «منطقهم الصواب»
پارسایان راستگو هستند. منظور از این راستگویی، دروغ نگفتن و به‌عمد خلاف واقع بیان نكردن نیست. زیرا این درجه از راستگویی مربوط به ایمان است نه تقوا. ویژگی‌های خاص متقی، در مؤمن وجود ندارد. مقصود از «منطقهم الصواب» در این فراز از سخن امیرمؤمنان (صلوات الله و سلامه علیه) سخن عالمانه گفتن است، یعنی آن‌گونه بگوید که مطابقت با واقع داشته باشد. ممکن است کسی سخنی غیر مطابق با واقع بگوید امّا دروغ نباشد. دروغ گفتن تنها به خطا گفتن تحقق نمی‌یابد، بلکه ذهنیت و اراده و نیّت سخن‌گو هم در آن دخیل است. متّقی کسی است که سخنش عالمانه است یعنی نه فقط دروغ اختیاری و ارادی، بلکه دروغ غیر اختیاری و خطا و اشتباه هم در سخنش نیست. در اینجا دو نکته بايد مورد توجّه قرار گیرد:

فالمتقون فيها هم اهل الفضايل، منطقهم الصواب
همان‌گونه كه در درس قبل بيان شد، فضيلت و كمال، عين ذات و حقيقت و هويت پارسايان است، نه وصفي گذرا و يا حتي وصفي دائم براي آنان. نكته‌ي ديگر اين‌كه انسان داراي وجوه متعدد است، بنابراين اهل فضايل است نه فضيلت. انسان اوّلين موجودي است كه بي‌واسطه به دست خداوند آفريده شده است و همه كمالات الهي در وجود او به وديعه نهاده شده است و اگر آن كمالات كه سرّ و پنهان است، آشكار شود «يوم القيامه» برپا مي‌گردد و اگر مستور باشد ولي انسان آن را مشاهده كند «شب قدر» تحقق مي‌يابد و اگر پنهان بماند و كسي تحمل مشاهده‌اش را نداشته، همان مي‌شود كه اكنون هست.

معرفت علت تام تقوا و فضيلت است
رابطه معرفت با تقوا و كسب فضيلت، رابطه عليت است و نه‌تنها معرفت نسبت به تقوا سمت عليت دارد، بلكه معرفتْ علت تام تقواست. يعني فقدان معرفت به فقدان تقوا و فضيلت منتهي مي‌شود و وجود معرفت به وجود تقوا و فضيلت مي‌انجامد و تنها راه كسب تقوا، معرفت است. تربيت‌هاي معرفتي مانند انس و عادت و تلقين در صورتي در كسب تقوا مؤثر است كه به نوعي معرفت بينجامد و گرنه عادات و ملكات پسنديده‌اي خواهد بود كه يقيناً به تقوا و فضايل الهي منتهي نمي‌شود.
با توجه به اين‌كه معرفت نسبت به تقوا و فضيلت سمت عليت دارد و علت، همه‌ي كمالات معلول خودش را دارد، بنابراين معرفت جامع جميع كمالات مربوط به تقواست. يعني حتي اگر كسي متعبد به دين معيني نباشد، به اندازه بهره‌اش از معرفت، از تقواي الهي و فضايل مربوط به آن برخودار خواهد بود.

آغاز آشنايي با سيماي پارسايان

فالمتقون فیها هم اهل الفضائل
ذكر سه مقدمه مهم معرفتي براي رسيدن به تقوا:
1ـ عالم همه از خداست. هرچه كه اسم خلق بر آن صادق است، يعني هر آنچه که غير خداست، يك خالق بيش ندارد. خدا خالق خلق است و بس.
2ـ خدا تحت تأثير هيچ كس نيست. علت آفرينش، سودمندي و نيازمندي او حتي اظهار وجود نيست. تأثيرپذيري حق تعالي از اغيار و نيز تأثيرپذيري از خود محال است.
3ـ آفرينش خدا عادلانه و حكيمانه است. چنانچه گفته شد، خداوند تحت تأثير هيچ امر بيروني قرار نمي‌گيرد و مايه و ریشه‌ي آفرينش، در ذات خداست. همچنان كه ذات خدا كامل و فاقد هرگونه عيب و نقص و حدّي است، آفرينش او نيز هيچ گونه نقص و ضعف و كاستي ندارد؛ لذا مخلوقات، در كمال حسن و بها هستند.

آفرينش منّت الهي است، نه استحقاق خلق
با توجه به اصل چگونگي آفرينش كه امري كاملاً وابسته به خداست و هيچ كس، از بزرگ‌ترين موجودات عالم هستي تا كوچک‌ترين آن‌ها، هيچ گونه حقّي بر خدا ندارند، نتيجه مي‌شود كه آفرينش نعمت و منّت الهي است، نه استحقاق خلق.
زيرا استحقاق و شايستگي و طلب، بين دو موجودی قابل تصور است كه اولاً تا حدودي همتا و هم عرض باشند، ثانياً در تبادل و معامله با هم باشند. در حالي كه بين حق و خلق چنين چيزي قابل تصور نيست. يكي پيوسته عطا مي‌كند و ديگري پيوسته عطا و بخشش را دريافت مي‌كند. اگر به ظاهر خلق براي خدا عبادت مي‌كنند، در واقع نعمت و عطاي ديگري از عطاياي بي‌شمار الهي است كه به‌صورت بخشش خلقي ظهور پيدا كرده است. مثلاً اگر بندگانْ خدا عبادت مي‌كنند، شكر مي‌گويند، امر به معروف نهي از منكر و جهاد مي‌كنند. صدقه‌اي مي‌دهند، هيچ‌يك كار بنده در مورد خدا نيست تا آن‌‌كه استحقاق و شايستگي ايجاد كند و بندگان خدا از خدا طلب داشته باشند. بلكه همه نعمت‌هاي خداوند است بر بندگان و استفاده نعمت‌هاي خدا بر طبق ظاهر شريعت، خود نعمت جديد است.

«فَقَسَمَ بينهم مَعايشهم و وَضعهمْ مِنَ الدّنيا مَواضِعَهُمْ»
خداوند جهان را آفريد و در اين آفرينش نه طاعت بندگان براي او سودمند و مؤثر بود و نه عصيان بندگان. سپس معايش مخلوقاتش را نه بر اساس سودجويي و نه بر اساس اهمال و واگذاري به ديگري تقسيم نمود. زيرا اولاً خداوند مبدأ عالم هستي است و ثانياً او غني مطلق است. پس احتمال چشم و هم چشمي و رقابت و نيز شانه خالي كردن از زير بار مسؤوليت وجود ندارد و نيز تحت تأثير افعال قرار نمي‌گيرد و عالم هرگونه كه باشد، براي او مساوي است، گرچه به برخي كارها رضايت ندارد.
البته رضايت نداشتن به معناي نخواستن و اراده نكردن نيست، بلكه عدم رضايت براي خدا به معناي اعلام تشريعي چيزهايي است كه براي بندگانش زيان دارد. ولي همان چيزهایي كه براي بندگان سودمند نيست و سبب مشكلات و گرفتاري آنان مي‌شود‌‌‌، همان نيز مخلوق خداست و مراد او. بنابراين با توجه به اين مقدمات، خداوند سهم هر موجودي را در جهان تقسيم كرد و جايگاه هر موجودي را در دنيا همان قرار داد كه خودش مي‌خواست.