معنای سجده
یک تعبیر از سجده بر آدم قبله بودن او بود به گونه ای که باید به سوی او عبادت کنند. بنابراین، به ملائک نگفت برای او عبادت کنید. فرمود در حالی که همه مرا عبادت می کنید عبادتتان رو به آدم و به سوی او باشد.
در تعبیر دیگر، منظور از سجده فروتنی و انقیاد در برابر آدم است، یعنی نسبت به او خضوع داشته باشید و او را حجت و رهبر خود بدانید.
برخی تفاسیر مانند المنیر، سجده را به همین معنی دانسته اند، نظر برخی مانند ملاصدرا نیز همین است نماز خواندن رو به قبله حقیقی به این مفهوم نیست که چون بدن حضرت امیر- صلوات الله و سلامه علیه- در نجف به خاک سپرده شده است باید رو به نجف نماز خواند.

قبله حقیقی
« و اذ قال ربک للملائکةِ إنی خالقٌ بشراً من صلصال من حماءٍ مسنون »؛ مخاطب این کلام خداوندی چه کسانی بودند؟ آیا این خطاب ابلیس را هم شامل می شد؟
«فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین . فسجد الملائکة کلهم اجمعون . الا ابلیس ابی ان یکون مع الساجدین » حجر  28 _32 .
وقتی شکل و اندام او را درست کردم و از روحم در او دمیدم بر او سجده کنید؛ همه ملائک او را سجده کردند، مگر ابلیس که از سجده بر آدم سر باز زد.

علم آدم
از آنجا که ذریه آدم در وجود او بودند ،آنان نیز مورد تعلیم خداوند قرار گرفتند.تفاوت تعلیم آدم با ذریه او تفاوت میان تعلیم بالقوه و بالفعل  است ،از آنجا که وجود ذریه آدم بالقوه بود تعلیم آنان نیز بالقوه بود، در حالی که تعلیم حضرت آدم بخاطر وجود بالفعلش ،تعلیم بالفعل بود. در سوره های علق و نساء به این تعلیم اشاره شده است، یعنی «علم الا سماء» اختصاص به حضرت آدم ندارد. هر چند در این آیه مخاطب پیامبر- صلوات الله و سلامه علیه- است ولی در آیه های دیگر مانند آیات سوره علق مجموعه انسانها را شامل می شود.

این فرموده پیامبر- صلوات الله وسلامه علیه – که (اول ما خلق الله نوری) شامل حضرت آدم نیز هست، از این جهت می توان گفت انسان قبل از ملائکه است، به همین خاطر است که خدا فرمود (انی جاعلٌ فی الارض خلیفه) ؛من می خواهم در زمین خلیفه قرار دهم. آن آدم آسمانی که واسطه فیض و همه کاره شما است قبلاَ خلق شده، بلکه آن آدمی که قرار است به زمین برود قرار است خلیفه من باشد.
این که آدم از خاک آفریده شده است به چه معنا است ؟

درس بیست و یکم: هبوط
در ادامه بحث گذشته، توضیح این پرسش که هبوط انسان مادی بوده یا معنوی، ضروری به نظر می رسد. هبوط و نزول بیان کننده ی یک واقعیت است که در مورد موجودات مختار هبوط و در مورد موجودات غیر مختار نزول نام دارد. با توجه به این آیه ی کریمه «و اِن مِن شیءٍ الاّ عندنا خزائِنُه» همۀ عالم هستی نخست مجرّد تام بودند، از جبروت بودند، پایین تر آمدند ملکوتی شدند، پایین تر آمده و نازل شدند تا برزخی گردیدند، بازهم نازل شدند تا زمینی شدند. همچنان که این موجود از جبروت به ملکوت می آید، وجودش محدود و رقیق می شود. مانند آبی که از سر چشمه می آید، این آب خالص است نه رنگ دارد نه بو و نه مزه. همین که از چشمه بیرون می آید شکل و همانندی چشمه را به خود می گیرد.

درس بیستم: خلقت آدم
بعد از آن که به پنج دسته از آیات قرآن در مورد خلقت آدم  اشاره کردیم نتیجه و برداشتی را که می توان از این آیات داشت به عنوان نظرنهایی مطرح می کنیم.

این نظریه دارای چند نکته است:
1- آدم وحوا در بهشت آفریده شدند و آغاز خلقتشان آسمانی است نه زمینی. سورۀ بقره، آیه 35 : «و قلنا یا آدم اسکن انت و زوجک الجنة و کلا منها رغداً حیث شِئتما».
به آنان گفتیم در بهشت جای بگیرید.  این آیه همچنین با آیات قبل همچون آفرینش آدم، خطاب به فرشتگان، آزمون آنها و سجده بر آدم و مخصوصاً آیاتی که حکایت دارد از این که خدا به آدم فرمود، تو و همسرت در بهشت باشید و هر چه می خواهید از نعمتهای آن استفاده کنید، نیز سازگاری دارد.  آیه 19 سوره اعراف نیز به همین نکته اشاره دارد.

درس نوزدهم:خلافت
در ادامۀ بحث از خلافت انسان به  پاسخ این پرسش می پردازیم که ملائک چگونه به سفک دماء و افساد فی الارض انسان آگاهی یافتند.
چند پاسخ بر این پرسش وجود دارد:
1- از ظواهر برخی آیات قرآن چنین به نظر می رسد که قبل از آدم، آدمیان دیگری در زمین یا سیارات دیگر وجود داشتند. زیرا خداوند فرموده است: «اصطفی آدم»؛ یعنی خدا آدم را بر گزید. « اصطفی» در صورتی رخ می دهد که افراد متعددی وجود داشته باشد که از میان آنها یکی برگزیده شود.

درس هجدهم:  آيافعل خدا زمان‏مند است؟
متكلمين و علماء اهل ظاهر كه علم و آگاهى آنها آگاهيهاى عرفى و رسمى است، فعل خدا را زمان‏مند می ‏دانند. ايشان ظاهر قرآن را نيز شاهد بر اين نظر دانسته ‏اند.به عنوان نمونه، شب جمعه با شب غير جمعه و روز عرفه با ساير روزها تفاوت دارد.لطف خدا كه فعل اوست در اين روز تحقق پيدا می ‏كند و در روزهاى ديگر يا تحقق نمی ‏يابد يا كمتر تحقق می ‏يابد. ولى از ديدگاه عقلى و بويژه عقل تهذيب شده كه به عرفان نزديك است چنين چيزى امكان‏پذير نيست.

درس هفدهم:خليفه كيست؟
خداوند فرمود: «اني جاعل في الارض خليفه»؛ اين آيه بر وجود خليفه تصريح دارد. اما خليفه كيست؟
ملائكه گفتند: «اتجعل فيها من يفسد فيها» [1]؛ اين بيان نشان مي‌دهد كه آن‌ها خليفه را مي‌شناسند و خداوند بعد از آن كه آدم را آفريد، فرمود بر او سجده كنيد، پس اين خليفه آدم است. حال اگر گفته شود كه اين ظاهر است، اما آن‌جا كه فرمود: «و علم آدم الاسماء كلها» [2] برخلاف آدم تصريح دارد. بنابراين، نص قرآن است و ظاهر نيست كه بتوان حمل بر غير كرد.

خلافت انسان
درادامه مباحث انسان شناسي ،بحث خلافت درقرآن را مطرح خواهيم كرد ودرپي پاسخ به اين سوال خواهيم بود كه آيا خليفه منحصردرحضرت آدم است ويا آن كه مطلق انسان مورد نظراست؟
درجهت بيان اين مطالب،دراين درس به بيان داستان خلقت آدم وموضوع ملائكه وشيطان درقبال اين موضوع مي پردازيم.