درس پنجم:اقسام شناخت
در يك نگاه كلي، شناخت به دو بخش عمده تقسيم مي‌شود:
١ـ شناخت حصولي: حضور صورت معلوم نزد عالم.
٢ـ شناخت حضوري: حضور خود معلوم نزد عالم.

درس چهارم:تفاوت میان انسان و حیوان از دو دیدگاه

1- ديدگاه اهل فكر وانديشه(فلاسفه ومتكلمين)
انسان داراي قوای ادراكي ويژه ای است كه به وسيله آنها مي تواند به كليات ، علم پيدا كند.انسان با شناخت كليات ، پايان كار را بررسی كرده و براساس آن اهدافی را معين مي نمايد و به انجام امور مي پردازد. در حاليكه ساير حيوانات از اين قوه بهره ای ندارند.به بيان ديگر، در ميان حيوانات، تنها  انسان است كه از قوه عقل برخوردار می باشد.

دليل دوم : شناسايي استعدادهاي انسان
شناخت انسان سبب شناخت استعدادها و توانايي‌ها و نيز مقاصد متناسب با آن توانايي‌هاست.
با توجه به اينكه انسان استعدادها و توانايي‌هاي بي‌حد و اندازه‌اي دارد كه همگي در حكم ابزار و وسايل و وسايل زندگي و سير و سفر اوست. طبعاً با شناخت آنها مي‌تواند مقصد حقيقي خويش را بشناسد.

درس دوم:احسن الخالقین و احسن المخلوقین
از ديدگاه قرآن، خدا احسن موجودات از تمامي جهات و حيثيات است، چنان‌كه در تعابير قرآني احسن الخالقين، احسن الحاكمين و خير الحاكمين خوانده شده است.
نكته‌اي را كه بايد در انسان شناسي قرآني به‌عنوان يك اصل مسلم پذيرفت، آن است كه انسان احسن المخلوقين است؛ يعني موجودي كه به لحاظ حسن و جمال و كمال و بالاخره برآيندهاي مثبت و مطلوب در غايت قرار گرفته است، به گونه‌اي كه خلقت موجودي بالاتر از او امكان عقلي ندارد؛ چه رسد به اين‌كه واقع هم شده باشد.

درس اول: انسان‌شناسي در قرآن
مقـدمه:موضوعات مورد بحث در قرآن
اگر قرآن را به طور كامل مورد تامل و مطالعه قرار دهيم ،در نگاه اول آنرا مشتمل بر دو موضوع مهم مي‌بينيم:
1ـ توحيد و آنچه مربوط به توحيد است يعني خدا، صفات، اسماء و افعال او.
2ـ موحد یا انسان، جايگاه انسان، اهميت انسان، كمالات و افعال او ابزار رشد و كمال، ابزار شناخت و فهم و معرفت انسان، گذشته و آينده او.

خدا شناسي از ديدگاه سيد حيدر آملي 

جمع‌بندي بحث توحيد
پيش از اشاره به بحث وحدت وجود، نگاهي دوباره به مراتب توحيد به منظور جمع‌بندي تعابير سيد لازم است. چنان‌كه ديديم سيد گاهي توحيد را داراي دو مرتبه معرفي مي‌كند و گاهي سه مرتبه، او در جايي گفت كه توحيد يا توحيد انبياء است يا توحيد اولياء. توحيد انبياء همان توحيد الوهي است و توحيد اولياء، توحيدي وجودي است. دليل وي بر انحصار توحيد در دو مرتبه، انحصار شرك در دو مرتبه بود و از آن‌جا كه توحيد نقيض شرك است، مراتب آن با مراتب نقيض آن برابر خواهد بود وگرنه لازمه‌اش اجتماع يا ارتفاع نقيضين است و محال. پس چون شرك يا عيان است يا نهان، توحيد نيز همين‌گونه است. عيان آن، الوهي است و نهان آن وجودي.

خدا شناسي از ديدگاه سيد حيدر آملي

اقسام توحيد در استعاذة رسول خدا (ص)
به نظر سيد دعاي مشهور حضرت ختمي مرتبت (ص) نيز به همين مراتب سه‌گانة توحيد دلالت دارد. دعاي آن حضرت اين است: اللّهم انّي أعوذ بعفوك من عقابك و أعوذ برضاك من سخطك و أعوذ بك منك. (عوالي اللئالي، 4، 114). فراز نخست (أعوذ بعفوك من عقابك)، اشاره به توحيد فعلي دارد بدين معني كه بخشش از اوست، كيفر نيز از اوست و آن‌چه كه سپر كيفر الهي است نه كار من و توست بلكه عفو و بخشش اوست. فراز دوم (أعوذ برضاك من سخطك) اشاره به توحيد صفاتي دارد به اين معني كه مهر از اوست، خشم نيز از اوست آن‌چه كه از وصف خشم و سخط جلوگيري مي‌تواند كند، وصف رضاي اوست و بالاخره فراز سوم (أعوذ بك منك) اشاره به توحيد ذاتي دارد. كه فرار از اوست و پناه هم اوست. (ر.ك. جامع الاسرار و منبع الانوار، 293).

خدا شناسي از ديدگاه سيد حيدر آملي

اهل شريعت، طريقت، حقيقت
بيان ديگر سيد در زمينة توحيد، تقسيم آن به سه قسم است. او بر اين اساس كه مؤمنان يا اهل شريعتند يا اهل طريقت و يا اهل حقيقت، توحيد را به توحيد اهل شريعت، توحيد اهل طريقت و توحيد اهل حقيقت تقسيم مي‌كند.

خدا شناسي از ديدگاه سيد حيدر آملي

سري بودن برخي از معارف
معارف الهي رمز و رازهايي دارد كه از بيان آن‌ها براي ديگران منع شده است. اين رازها، هم مربوط به توحيد است، هم ولايت، هم انسان و هم معاد. به تعبير ديگر، معارف الهي داراي سطوح مختلف است؛ همان‌گونه كه انسان داراي سطوح مختلفي است، سطوحي كه با سطوح مختلف و طبقات متعدد انسآن‌ها مطابقت دارد. برخي از اين معارف، ويژة وجود مبارك حضرت ختمي مرتبت و خاندان پاك اوست و هيچ كس حتي انبياء و اولياء نيز استعداد دست‌يابي به آن را ندارد، چنان‌كه آن حضرت فرمود: مرا با خدا وقتي است كه هيچ كس را در آن سهمي نيست، نه ملائك مقرب در آن شريكند و نه انبياء مرسل. (بحار الانوار، 18، 360). به گفتة سيد اين سخن اشاره به اختصاص برخي از اسرار الهي به آن حضرت است و مقصود اين است كه آن حضرت با حق تعالي حالات و اوقاتي دارد كه هيچ كس بر آن آگاه نيست، نه ملائك مقرب نه انبياء مرسل و نه ديگر مخلوقات الهي.

محدوده قدرت و مشيّت الهي
چنان كه بيان شد همه امور را مي‌توان به چهار قسم تقسيم نمود که عبارتند از محال ذاتي، محال وقوعي، محال عادي، ممكن عادي. قسم اخير نيز خود به دو2 قسم تقسيم مي‌شود: حسن و قبيح كه مجموعاً پنج قسم مي‌شود. حال بحث در اين است كه قدرت و مشيّت الهي به كدام يك از اين امور تعلّق مي‌گيرد و آيا قدرت الهي حدّ و اندازه‌اي دارد يا مطلق است؟
در بسياري از آيات قرآن مکرر «اِنَّ الله علي كل شئٍ قدير» مطرح شده است. خداوند بر هر چيزي قادر و تواناست. در تفسير اين آيه ابتدا بايد ديد «شئ» به چه معنا است تا حوزه قدرت و مشيّت الهي دانسته شود.