حزن عارف
العارف وجهه مستبشر متبسم و قلبه و جل محزون(غرر الحکم،153)
ویژگی عارف این است که چهره اش گشاده بوده و پیوسته لبخند بر لب دارد؛ ولی قلبش در خوف و حزن و اندوه است.درعلوم دیگر گفته شده است،هرگاه حکمی بر وصف اطلاق شود نشان دهنده علیت آن وصف است.اگر گفته شد مؤمن نباید چنین کند، یعنی مؤمن بخاطر ایمانش نباید چنین کند ، ولی بخاطر انسان بودن یا خطا پذیر بودنش ممکن است آنگونه عمل کند.
از آنجا که عارف صاحب بصیرت است، نقص وتهی بودن خویش را می یابد ،می یابد که همه وجود و متعلقات وجودش در حکم صفر است؛ بنابراین، دچار غم و اندوه می شود.

وهو عاجزُ او مغلوب
برای این فراز ازروایت دو معنا می توان بیان کرد:
 یکی اینکه عالم عارف دارای بصیرتی قصد دارد در راه حق قدم بردارد ولی نمی تواند،یعنی برخی از ایشان توانایی قدم برداشتن در مسیر حق را دارند و برخی خیر؛ توضیح اینکه:او ضعیف است و راه بسی پر خطر، هیچگاه چنین گردنه هایی را پشت سر نگذاشته تا اکنون بتواند با تکیه بر تجربه های پیشین به سهولت در مسیر حق قدم بردارد.او می یابد که عبور از این راه با این عظمت با وجود عالم عارف ضعیفی چون او تناسب ندارد.

حزن عاقل ( قسمت اول )
وصية موسى بن جعفر «علیه السلام» لهشام بن الحكم و صفته للعقل
يا هشام احذر هذه الدنيا و احذر أهلها فإن الناس فيها على أربعة أصناف رجل مترد معانق لهواه و متعلم متقرئ كلما ازداد علما ازداد كبرا يستعلن بقراءته و علمه على من هو دونه و عابد جاهل يستصغر من هو دونه في عبادته يحب أن يعظم و يوقر و ذو بصيرة عالم عارف بطريق الحق يحب القيام به فهو عاجز أو مغلوب و لا يقدر على القيام بما يعرف فهو محزون مغموم بذلك فهو أمثل أهل زمانه و أوجههم عقلا (بحار/1/157)

آثار همنشینی
رسول  خدا – صلی الله علیه و اله- فرمودند: مَن جَلَسَ مع ثَمانيةَ أصناف من الناس، زادَه الله ثَمانيةَ أشياء: مَن جَلسَ مَع الاَغنياء، زادَه الله حبَّ الدنيا و الرغبَةَ فيها؛ و مع الفُقراء، زادَه الله الشُّكرَ و الرّضا بقِسمةِ الله؛ و مع السُّلطان، زادَه الله القَسوةَ و الكبرَ؛ و مع النِّسوان زادَه الله الجهلَ و الشَّهوَةَ؛ و مع الصّبيان، ازدادَ من اللّهوِ و المزاح و مَع الفُسّاق، ازداد من الجُرأةِ على الذّنوب و تَسويفَ التّوبة؛ و مع الصالحين، إزدادَ رغبَةً فى الطّاعات؛ و مع العُلماء، إزدادَ من العلم و الورع.

نقش دوستان
رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمودند: «المَرءُ على دينِ خَليلِه، فَليَنظُرْ أحدُكم من يَتَخالَلُ»؛ آدمى گرايشات و باورهاى خود را از دوستان مى گيرد، پس بنگريد كه با كه دوستى مى ورزيد.
اولين نقش دوستان، تأثير غيرمستقيم و ناپيدا بر يكديگر است، به گونه اى كه بدون توجه و انتخاب و اختيار، صور باطنى و نيز افكار و گفتار آنان به يكديگر شباهت مى يابد و به تعبير درست تر، اصولاً دوستى بر اساس شباهت ها تحقق مى يابد؛ يا شباهت در منافع است مانند بازرگانان و چون آن ها، يا شباهت در موقعيت ها است مانند كارمندان و چون آن ها، يا شباهت در اهداف است مانند سربازان و جز آن ها، يا شباهت در صفات است و صور درونى مانند اهل سلوك.

بزرگترین گناه
اميرمؤمنان-علیه الصلاة و السلام- فرمود: «جَهلُ المَرءِ بعُيوبِهِ أكبرُ ذُنوبِه» ؛ بزرگ ترين گناه آدمى این است که ازعیب ها ونقص های خود آگاه نباشد.
کم دانستن جرم وگناه موجب افزایش لغزشها و جنایت انسان می گردد. دوستان پاك خدا كه نه جرمى داشته اند و نه جنايتى، به خود مى پيچيدند و چون ابر در بهاران مى گريستند.

مهرورزی
اميرمؤمنان - صلوات الله عليه- فرمودند: بالبرّ يُستَعبَدُ الحُرَّ؛ نيكى كردن به ديگران آنان را به تسليم وا مى دارد. نيكى كردن از نتايج مهرورزى است.
طبيعى ترين حالت نسبت به محبّت بى چند و چون الهى، مهرورزى به ديگران است. دست كم بايد چيزى از بزرگى الهى داشته باشيم يا بدان شباهت داشته باشيم. او كه غنى و بى نياز همه عالم است كه «إنّ الله غنيٌ عن العالمين»، به ما كه فقيريم و از خود هيچ نداريم، عشق مى ورزد. نشان تو از خدايت همين نوع عشق ورزيدن است. مؤمن آن است كه به بندگان خداى خويش قطع نظر از عوارض زايد بر ذات آن ها، عشق ورزد و گرنه عشق به نان و نام كه از لوازم غرايز است، به جوى نيرزد.

سكوت و خردمندي
اميرمؤمنان -صلوات الله عليه- فرمودند: إذا تَمَّ العقلُ نَقَصَ الكلامُ؛ هرگاه عقل به تمام و كمال رسد، سخن گفتن كاهش مى يابد.
هم چنين فرموده اند: الصَّمتُ حكمةٌ و السّكوتُ سَلامةٌ و الكِتمانُ طُرقٌ من السّعادة؛ كم گويى حكمت است و سكوت سلامت و رازدارى راه سعادت.
سكوت نشان خردمندى است. عامل پرگويى يا اين گمان است كه آن چه من مى دانم، ديگران نمى دانند كه خردمند و حكيم چنين گمانى ندارند؛ يا عادت به بيهوده گويى عامل آن است؛ اين هم شايسته خردمند نيست؛ يا پرگويى را وسيله اى براى پركردن اوقات فراغت خويش مى داند كه اين هم به خاطر بيهوده بودن آن شايسته خردمند نيست. از اين گذشته، عمر آدمى، اگرچه چون عمر نوح باشد، بسى كوتاه است، از اين رو، وقت فراغت براى خردمند باقى نمى گذارد و يا آن را وسيله اى براى تخليه فشارهاى روحى خودش مى داند كه اگرچه وسيله ناروايى نيست، ولى در حدّ و اندازه خردمند نيست.

سكوت و معرفت
امام صادق (علیه السلام) به نقل از پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «مَن عَرَفَ الله و عظمتَه مَنَعَ فاهُ من الكَلام و بَطنَه من الطّعام و عَنى نفسَه بالصِّيام و القيام. قالوا: بآبائنا و اُمّهاتنا أنت يابن رسول الله! هولاء أولياء الله؟ قال: إنّ أولياء الله سَكَتوا فكانَ سُكوتُهم فكراً و تَكَلَّموا فكانَ كلامُهم ذكراً و نَظروا فكانَ نظرُهم عبرةً و نطَقوا فكانَ نُطقُهم حكمةً و مَشَوا فكانَ مشيُهم بينَ الناس بركةً. لولا الإجال الّتى قدكَتَبَتْ عليهم لم تَستَقِرَّ أرواحُهم فى أجسادِهم خوفاً من العذاب و شوقاً إلى الثواب.»