صداي سخن عشق


سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ 
أَيُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ كَمَالَ الدِّينِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَيْنَكُمْ وَ ضَمِنَهُ وَ سَيَفِي لَكُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ.
اى مردم بدانيد كمال دين طلب علم و عمل بدانست، بدانيد كه طلب علم بر شما از طلب مال لازم‏تر است، زيرا مال براى شما قسمت و تضمين شده. عادلى آن را بين شما قسمت كرده و تضمين نموده و بشما مي‌رساند ولى علم نزد أهلش نگهداشته شده و شما مأموريد كه آن را از اهلش طلب كنيد، پس آن را بخواهيد.
الكافي، ج‏1، ص 30
صفحه اصلی arrow آثار و مقالات arrow مقالات arrow اراده از ديدگاه متكلمان و حكماء مسلمان
اراده از ديدگاه متكلمان و حكماء مسلمان چاپ ايميل
20 ارديبهشت 1387
Article Index
اراده از ديدگاه متكلمان و حكماء مسلمان
صفحه 2
صفحه 3
صفحه 4
صفحه 5
صفحه 6
صفحه 7
صفحه 8
صفحه 9
صفحه 10
صفحه 11
صفحه 12
صفحه 13
صفحه 14
صفحه 15
صفحه 16
صفحه 17

تعريف اراده
قال العلامة الطوسي (ره)في شرح رسالة العلم بياناً لمذهب في ارادة الله سبحانه: انها العلم بنظام الكل علي الوجه الاتم.[12] به تعبير محقق طوسي، به نظر حكماء ارادة خداي سبحان، همان علم او به نظام احسن جهان هستي است. با اين تعريف نه تنها علم و اراده از نظر مصداق و وجود خارجي، يكي هستند، بلكه از جهت تعريف نيز يكي هستند. و به تعبير ملاصدرا(ره) نه تنها اين دو از جهت تعريف يكي هستند بلكه بازگشت همه صفات، به وجود است از اين رو همة آم‌ها حقيقت يگانه‌اي هستند. چنان كه مي‌گويد:
مرجع العلم و الارادة و غير هما الي الوجود… الا ان عقول الجماهير من الاذكياء فضلاً عن غيرهم عاجزة قاصرة عن فهم سراية العلم و القدرة و الارادة في جميع الموجودات حتي الاحجار و الجمادات كسراية الوجود فيها[13] و كمان ان الوجود حقيقة سارية في جميع الموجودات علي التفاوت و التشكيك بالكمال و النقص فكذا صفاته الحقيقة التي هي العلم و القدرة والاارادة و الحيوة، سارية في الكل سريان الوجود علي وجه يعلمه الراسخون فجميع الموجودات حتي الجمادات حية عالمة… [14] با توجه به اين كه اين صفات از سنخ وجود است و نه ماهيت. بنابراين حكم آن‌ها با حكم وجود برابر يگانه است. همان گونه كه اگر وجود واجب باشد، صفات آن نيز واجب است و اگر وجود ممكن باشد صفات آن نيز ممكن خواهد بود[15] به همين خاطر، همان گونه كه وجود تعريف پذير نيست، صفات وجود نيز تعريف پذير نيست. از اين رو، تعاريفي كه بزرگان از حكما براي وجود بيان داشته‌اند، تعاريفي شرح اللفظي يا تفاسير مربوط به آن‌ها مي‌باشد، نه تعاريف حقيقي كه بيان‌گر ماهيت آن‌ها باشد.
شيخ(ره) مي گويد: فواجب الوجود ليست ارادته مغايرة الذات لعلمه و لامغايرة المفهوم لعلمه، فقد بينا ان العلم الذي له بعينه هو الارادة التي له[16]. وي به طور صريح، نه تنها عدم تغاير مصداقي علم و اراده را كه همه بدان تصريح نموده اند، بيان كرده است، بلكه عدم تغاير مفهومي آن را نيز تصريح كرده است و از آن جا كه يگانگي مفهوم علم و اراده مستلزم ترادف آن دو است و هيچ زبان و لغتي آن را تأييد نكرده است، بايد سخن وي و ديگران، به گونه‌اي تفسير گردد كه با فهم متعارف، چنين ناسازگار نباشد. يكي از تفاسيري كه مي توان براي چنين تعابيري مطرح نمود، اين است كه اگرچه الفاظ علم و اراده و مانند آن داراي معاني متعدد و متفاوتي است، ولي علم و ارادة واجب تعالي را نمي توان به هيچ يك از اين معاني عرفي دانست. بدين خاطر كه آن چه در اين زمينه مي توانيم درك نماييم، از سويي به خاطر درك مصاديق ممكن و عرفي آن است و از ديگر سو به خاطر تجربه پيوسته در اين موارد است. و از آن‌جا كه اين موارد با ذات واجب تعالي تفاوت جدي دارد و به بيان ملا صدرا(ره) ان وجوده مباين لوجود جميع الموجودات، لان وجوده واجب بذاته لذاته و وجود غيره واجب به لا بذاته… فاذن لا يماثله و لايشا بهه شي من الاشياء لا في ذاته و لا في صفاته لا في وجوده و لا في كمالات وجوده من العلم و القدرة والارادة و غيرها من الصفات الكماليه[17] حال كه وجود و صفات او با وجود و صفات ديگر اشياء، متفاوت است و ما راهي براي درك وجود و صفات و كمالات وجود او نداريم. اگرچه با گفتن يا شنيدن صفتي از صفات او، ذهن ما متوجه همان دركي از آن مي‌شود كه با شنيدن صفات موجودات ديگر، متوجه مي شود ولي در عين حال، آن چه در اين درك براي ما حاصل مي‌شود، مفهوم درستٍ صفت خداي متعال نيست بلكه مفهومي است كه ذهن ما بر اساس تجارب گذشته خود و بر اساس حكم به تشابه صفات خدا با صفات ديگران، به دست مي‌آورد. ولي نه تنها دليلي بر درستي اين درك وجود ندارد، بل دلايلي بر نادرستي آن مي‌توان ارائه نمود.
أ- از آن جا كه اعتبار مفاهيم ذهني ما يا به خاطر قراردادهاي عرفي غير رسمي است يا به خاطر تجارب شخصي غير قابل انتقال، جايي كه هيچ يك از دو فرض ياد شده، كاربرد نداشته باشد، ما نمي‌توانيم مفهومي ذهني داشته باشيم تا چه رسد به اين كه به صدق آن نيز آگاه باشيم و بدان اعتماد داشته باشيم .
ب-آن چه را كه ذهن ما قادر به شناسايي مي‌باشد، چيزي است كه در قالب هاي مفهومي بگنجد و در نتيجه در ذهن محدود ما جاي گيرد از اين رو آن چه كه مفهوم بردار نباشد و به تعبير فلسفي رايج، در يكي از مقولات ده گانه جاي نداشته باشد، شكار ذهن ما هم نخواهد بود. به همين خاطر است كه در مورد آن‌ها در عين بداهت و سادگي،چيزي براي گفتن نداريم. به عنوان نمونه،مفهوم وجود با همة بداهت و آشكاري آن، براي ذهن ما قابل درك مفهومي يا ماهوي نيست. از اين رو، نه تنها قادر به تعريف آن نيستيم، بلكه از بيان حتي يك جمله در بارة آن ناتوانيم. پس آن چه را كه از علم و اراده و ديگر صفات خداي سبحان داريم، مفاهيمي كه تصوير گر حقيقت آن ها باشد، نيست. شايد به همين خاطر باشد كه حضرت حق جلاله مي فرمايد: سبحان الله عما يصفون الا عبادالله المخلصون[18] خدا از هر توصيفي كه به وسيله انسان‌ها انجام پذيرد، منزه و مبرّي است مگر آن كه بنده مخلص خدا وي را توصيف نمايد، كه توصيف او به خاطر حضوري بودن آن، نه مفهومي بودنش، شايسته آن ذات بي مانند مي‌باشد. به گفته امام صادق(علیه السلام) كل ما ميّز تموه باوهامكم بادّق معاينه فهو مخلوق لكم مردود اليكم[19] ساخته ذهن، شايسته صاحب ذهن است نه شايسته خالق ذهن.
حاصل آن كه تعريف ماهوي از امور وجودي بويژه ذات و صفات واجب تعالي، نه شايسته است و نه امكان پذير. بنابراين آن چه كه متكلمان در تعريف آن گفته‌اند خالي از خدشه نخواهد بود.
به نظر متكلمان، اراده عبارت است از قصد بر انجام كار. چنان كه محقق لاهيجي مي‌گويد: و اعلم ان ارادته تعالي، عند جمهور المتكلمين عبارة عن القصد الي اصدارالفعل[20]. نقد ياد شده بر اين تعريف نيز وارد خواهد بود. بدين خاطر كه منظور از قصد كه در اين بيان آمده است، همان مشكلات ساير مفاهيم ذهنيِ برگرفته از مصاديق ممكن و آلوده به نقص را دارد كه نمي‌توان با همان ويژگي‌ها در مورد واجب تعالي كه منزه از هر نقص و عيبي است، به كار برد. تعابير ديگر نيز مانند تعابير رؤساي معتزله كه آن را علم به نفع دانسته‌اند[21] نيز همين ايراد را دارد.
نه تنها ذهن انسان از تعريف اراده و علم واجب تعالي ناتوان است بلكه از تعريف علم و اراده خود نيز ناتوان است. بلكه از تعريف ديگر حالات و عوارض وجود خود، مانند لذت و الم، خوف و رجاء، حب و عشق، علي رغم اين كه آن‌ها را در درون خود مي يابد، عاجز است. كسي كه دچار الم يا خوف شده است با همة وجود، آن را مي‌يابد و بدين خاطر از آن متأثر مي‌شود، ولي توانايي بيان آن حالات دروني خود را ندارد و اگر بخواهد براي كسي درد و رنج خود را بيان كند كه هيچ گاه تجربه‌اي از آن نداشته يا شاهد تجربه ديگران نبوده است، از عهدة آن بر نخواهد آمد. به گفته آخوند(ره) : الارادة و الكراهة في الحيوان و فينا بما نحن حيوان، كيفية نفسانية كسائر الكيفيات النفسانية و هي من الامور الوجدانية كسائر الوجدانياتمثل اللذة و الالم) بحيث يسهل معرفة جزئياتها، لكون العلم بها نفس حقيقتها الحاضرة عند كل مريد و مكره و لكن يعسر العلم بماهيتها الكلية و ذلك كالعلم، فان العلم بانية العلم، حاصل لكل ذي نفس لحضوره بهويته الوجدانية عند النفس ويعسر العلم بماهيته الكلية لانه كالوجود لاماهية له بل هو عين الوجود هوية و غيره عنواناً و مفهوماً والوجود كما مرّ لاماهية له[22].
تعليل آخوند(ره)  بر دشوار بودن تعريف ماهوي، نشان دهنده اين است كه منظور وي از دشواري، ناممكن بودن آن است. زيرا امري كه ممكن باشد اگرچه وجود آن دشوار باشد، ولي وقوع آن در برخي از موارد، ممكن و شدني خواهد بود. ولي تعريف اراده و مانند آن، بدين خاطر كه فاقد ماهيت است، ناشدني است نه دشوار. اينك علي رغم امكان ناپذير بودن تعريف اراده، تفصيل آن چه را كه گفتيم، ارائه خواهيم نمود:


 
< بعد   قبل >

Copyright © 2008 Tahour.net . All rights reserved.

کلیه حقوق برای پایگاه اطلاع رسانی طهور محفوظ می باشد. استفاده از مطالب تنها با ذکر نام و پیوند منبع مجاز است.