حدیث 31 تا آخر کتاب عقل و جهل
10 فروردين 1396

الحديث الحادي و الثلاثون

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (ع) إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَى ضَعْفِ عَقْلِهِ

ترجمه: خودبینى انسان دلیل بر سستى خودش مى‌باشد

شرح‏

اعجاب: خودشیفتگی ناشی از داشتن کمال دنیوی یا اخروی؛ حقیقی یا اعتباری

عُجب مقدمه کبر و تکبر و استکبار است.

اعجاب نشان‌دهنده نادیدن اسناد همه کمالات به حق تعالی است.

اسناد کمالات به حق تعالی یا بدیهی است یا نزدیک به بدیهی.

کسی که بدیهی یا شبه بدیهی را درک نکند، سهم قابل توجهی از عقل ندارد.

کسی که به خاطر اعمال و صفات پسندیده خود، حقی بر خدا برای خویش قایل است، فقر و امکان خود را که از وضوح تمام برخوردار است، یا فاقد ادراک است و یا درک قابل توجهی ندارد.

آیات: قال تعالى: وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ (التوبة- 25)

قال تعالی: وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (الكهف- 104)

قال صلّى اللّه عليه و آله: ثلاث مهلكات: شح مطاع و هوى متبع و اعجاب المرء بنفسه

برخی از آثار عُجب:

1- منتهی شدن به کبر

2- نسیان نقایص و گناهان

3- اهمیت ندادن به نقایص و گناهان

4- تدارك و جبران نکردن آن‌ها

5- فراموشی نعمت‌های خداوند

6- منت نهادن بر خدا

7- سوء ظن به خداوند متعال

8- سوء ظن به بندگان خدا و متهم کردن آن‌ها

الحديث الثانى و الثلاثون‏

عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ ذُكِرَ عِنْدَهُ أَصْحَابُنَا وَ ذُكِرَ الْعَقْلُ فَقَالَ ع لا يُعْبَأُ بِأَهْلِ الدِّينِ مِمَّنْ لا عَقْلَ لَهُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ مِمَّنْ يَصِفُ‏ هَذَا الْأَمْرَ(ای الدین او الامامة) قَوْماً لا بَأْسَ بِهِمْ عِنْدَنَا وَ لَيْسَتْ لَهُمْ تِلْكَ الْعُقُولُ فَقَالَ لَيْسَ هَؤُلاءِ مِمَّنْ خَاطَبَ اللَّهُ (مدار تکلیف و خطاب الهی در امور دنیوی و اخروی، عقل است) إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ فَقَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ وَ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلالِي مَا خَلَقْتُ شَيْئاً أَحْسَنَ مِنْكَ أَوْ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْكَ بِكَ آخُذُ وَ بِكَ أُعْطِي

ترجمه: جمعى از یاران ما خدمت حضرت رضا علیه السلام سخن از عقل به میان آوردند. امام فرمود: دیندارى كه عقل ندارد اعتنائى به او نباشد. گفتم: قربانت گردم. بعضى از مردمى‌كه به امامت قائلند ما نقصى بر آنها نمى‌بینیم در صورتى كه به اندازه عقلشان عقل شایسته ندارند فرمود: ایشان مورد خطاب خدا نیستند (زیرا خدا عاقل را امر و نهى مى‌كند و به اندازه عقلشان پاداش و كیفر مى‌دهد) خدا عقل را آفرید به او فرمود: پیش آى پیش آمد، برگرد، برگشت فرمود به عزت و جلالم بهتر و محبوبتر از تو چیزى نیافریدم باز خواست و بخششم متوجه تو است.

الحديث الثالث و الثلاثون‏

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَيْسَ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَ الْكُفْرِ إِلا قِلَّةُ الْعَقْلِ قِيلَ وَ كَيْفَ ذَاكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ يَرْفَعُ رَغْبَتَهُ إِلَى مَخْلُوقٍ فَلَوْ أَخْلَصَ نِيَّتَهُ لِلَّهِ لاتَاهُ الَّذِي يُرِيدُ فِي أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ

میان ایمان و كفر فاصله اى جز كم عقلى نیست. عرض شد چگونه اى پسر پیغمبر؟ فرمود: بنده خدا متوجه مخلوقى مى‌شود (و حاجت خود را از فقیرى مانند خود مى‌خواهد) در صورتى كه اگر با خلوص نیت متوجه خدا شود آنچه خواهد در نزدیكتر از آن وقت به او رسد.

شرح‏

ایمان عبارت است از نور عقل و کفر عبارت است از ظلمت جهل

ایمان هر کسی به اندازه عقل اوست.

ایمان کامل و حقیقی نتیجه عقل کامل است و کفر محض، نتیجه جهل محض است.

گناهان نیز نتیجه ضعف عقل است.

اگر عقل کامل یا قوی باشد، می‌فهمد که در عالم وجود جز خدای متعال، موثر و معطی وجود ندارد پس اگر کسی نیازهای خود را از غیر خدا می‌طلبد به خاطر ضعف عقل است

الحديث الرابع و الثلاثون‏

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ بِالْعَقْلِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ (ای غوامض) الْحِكْمَةِ وَ بِالْحِكْمَةِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ(عمق، حقیقت و کمال) الْعَقْلِ وَ بِحُسْنِ السِّيَاسَةِ (خواه درون خواه برون) يَكُونُ الْأَدَبُ الصَّالِحُ قَالَ وَ كَانَ يَقُولُ التَّفَكُّرُ حَيَاةُ قَلْبِ الْبَصِيرِ كَمَا يَمْشِي الْمَاشِي فِي الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ بِحُسْنِ التَّخَلُّصِ وَ قِلَّةِ التَّرَبُّصِ

ترجمه: عمق حكمت بوسیله عقل و عمق عقل به وسیله حكمت بیرون آید، حسن تدبیر وسیله ادب شایسته است؛ و نیز مى‌فرمود تفكر و تعقل مایه زندگى دل شخص با بصیرت است چنانكه رونده در تاریكى كه بوسیله نور گام بردارد به خوبى رهایى یابد و اندكى در راه درنگ كند.

حديث آخر ‏ (فی بعض النسخ)

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ إِنَّ أَوَّلَ الْأُمُورِ وَ مَبْدَأَهَا وَ قُوَّتَهَا وَ عِمَارَتَهَا الَّتِي لا يُنْتَفَعُ بِشَئ إِلا بِهِ الْعَقْلُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ زِينَةً لِخَلْقِهِ وَ نُوراً لَهُمْ فَبِالْعَقْلِ عَرَفَ الْعِبَادُ خَالِقَهُمْ وَ أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ وَ أَنَّهُ الْمُدَبِّرُ لَهُمْ وَ أَنَّهُمُ الْمُدَبَّرُونَ وَ أَنَّهُ الْبَاقِي وَ هُمُ الْفَانُونَ وَ اسْتَدَلُّوا بِعُقُولِهِمْ عَلَى مَا رَأَوْا مِنْ خَلْقِهِ مِنْ سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ وَ شَمْسِهِ وَ قَمَرِهِ وَ لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ بِأَنَّ لَهُ وَ لَهُمْ خَالِقاً وَ مُدَبِّراً لَمْ يَزَلْ وَ لا يَزُولُ وَ عَرَفُوا بِهِ الْحَسَنَ مِنَ الْقَبِيحِ وَ أَنَّ الظُّلْمَةَ فِي الْجَهْلِ وَ أَنَّ النُّورَ فِي الْعِلْمِ فَهَذَا مَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ الْعَقْلُ قِيلَ لَهُ فَهَلْ يَكْتَفِي الْعِبَادُ بِالْعَقْلِ دُونَ غَيْرِهِ قَالَ إِنَّ الْعَاقِلَ لِدَلالَةِ عَقْلِهِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ قِوَامَهُ وَ زِينَتَهُ وَ هِدَايَتَهُ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ وَ عَلِمَ أَنَّ لِخَالِقِهِ مَحَبَّةً وَ أَنَّ لَهُ كَرَاهِيَةً وَ أَنَّ لَهُ طَاعَةً وَ أَنَّ لَهُ مَعْصِيَةً فَلَمْ يَجِدْ عَقْلَهُ يَدُلُّهُ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لا يُوصَلُ إِلَيْهِ إِلا بِالْعِلْمِ وَ طَلَبِهِ وَ أَنَّهُ لا يَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ يُصِبْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْأَدَبِ الَّذِي لا قِوَامَ لَهُ إِلا بِهِ

ترجمه: آغاز و نخست هر چیز و نیرو و آبادانى آنكه هر سودى تنها به آن مربوط است عقل است كه آن را خدا زینت و نورى براى خلقش قرار داده. با عقل بندگان خالق خود بشناسند و دانند كه آنها مخلوقند و او مدبر و ایشان تحت تدبیر اویند و اینكه خالق شان پایدار و آنها فانى مى‌باشند و به وسیله عقول به خویش از دیدن آسمان و زمین و خورشید و ماه و شب و روز استدلال كردند كه او و اینها خالق سرپرستى دارند تا آغاز و بى انتها و با عقل تشخیص زشت و زیبا دادند و دانستند در نادانى تاریكى و در علم نور است اینست آنچه عقل به آنها راهنما گشته. عرض شد: آیا بندگان مى‌توانند بعقل تنها اكتفا كنند (و در پى تحصیل علم و ادب بر نیایند) فرمود: عاقل به رهبرى همان عقلیكه خداوند نگهدار او و زینت و سبب هدایتش قرار داده مى‌داند كه خدا حق است و پروردگار اوست و مى‌داند كه خالقش را پسند و ناپسندیست و اطاعت و معصیتى، و عقلش را بتنهائى راهنماى به اینها نمى‌بیند و مى‌فهمد كه رسیدن به این مطالب جز با طلب علم ممكن نیست و اگر بوسیله علمش به اینها نرسد عقلش او را سودى نداده پس واجب است بر عالم طلب علم و ادب نماید كه بى آن استوار نماند.

حديث آخر‏ (فی بعض النسخ)

سَمِعْنَا أَبَاعَبْدِاللَّهِ ع يَقُولُ لا غِنَى أَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لا فَقْرَ أَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ وَ لا اسْتِظْهَارَ فِي أَمْرٍ بِأَكْثَرَ مِنَ الْمَشُورَةِ فِيهِ

ترجمه: مكنتى پر نعمت تر از عقل نیست و تنگدستى پست تر از حماقت نیست و در هر كار پشتیبانى فزونتر از مشورت نیست.

 (وَ هَذَا آخِرُ كِتَابِ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً)

پایان کتاب عقل و جهل